Nhận thức âm vị và Phonics khác nhau thế nào? Nền tảng giúp trẻ nghe được âm trước khi đọc chữ

Ba khái niệm thường bị dùng lẫn với nhau

Khi trẻ bắt đầu học đọc tiếng Anh, phụ huynh thường gặp ba thuật ngữ: phonological awareness, phonemic awareness và phonics. Chúng liên quan với nhau nhưng không phải một kỹ năng duy nhất.

• Phonological awareness là khả năng chú ý đến cấu trúc âm thanh của lời nói ở nhiều mức: vần, âm tiết, âm đầu và các phần âm nhỏ hơn.
• Phonemic awareness là một phần hẹp hơn: nghe, nhận ra và thao tác với phoneme – đơn vị âm nhỏ nhất trong lời nói.
• Phonics nối âm với chữ: trẻ học rằng một grapheme hoặc nhóm grapheme có thể biểu diễn một phoneme, sau đó dùng mối quan hệ đó để đọc và viết.

EEF mô tả nhận thức âm thanh ở trẻ nhỏ qua những việc như nhận ra từ có vần giống nhau, vỗ tay theo âm tiết và nhận biết các từ bắt đầu bằng cùng một âm. Hướng dẫn của IES/What Works Clearinghouse nhấn mạnh việc phát triển nhận thức về các đoạn âm trong lời nói và liên kết chúng với chữ là một khuyến nghị có bằng chứng mạnh cho người mới học đọc.

Có cần luyện nghe âm thật lâu rồi mới cho trẻ nhìn chữ?

Không nên biến hai giai đoạn này thành hai “môn” tách rời kéo dài. DfE lưu ý rằng nếu trẻ chưa phân biệt được từng phoneme thì cũng không nên trì hoãn việc dạy Phonics; việc nhìn chữ, nghe âm tương ứng và luyện ghép âm có thể giúp chính năng lực nhận thức phoneme phát triển.

Với trẻ 4–6 tuổi, phụ huynh có thể kết hợp rất tự nhiên:

1. nói từ sun;
2. hỏi “con nghe âm gì ở đầu?”;
3. kéo nhẹ /s/;
4. cho trẻ nhìn chữ s;
5. tìm thêm sock, sit, sand;
6. sau đó ghép s-a-t nếu các âm này đã học.

Như vậy trẻ vừa nghe âm trong lời nói, vừa gắn âm đó với ký hiệu chữ viết.

5 trò chơi ngắn để luyện nhận thức âm thanh

1. Săn âm đầu

Chọn một âm trẻ đã biết, ví dụ /m/. Đi quanh phòng và tìm đồ vật hoặc tranh có tên bắt đầu bằng âm đó: map, milk, moon. Chỉ dùng những từ trẻ hiểu nghĩa để tránh biến hoạt động thành đoán mò.

2. Vỗ tay theo âm tiết

Nói các từ quen thuộc và cùng trẻ vỗ tay theo nhịp: ti-ger (2), ba-na-na (3). Mục tiêu là trẻ cảm nhận lời nói có thể chia thành các “khối” âm lớn hơn.

3. Tìm cặp có vần

Dùng tranh hoặc đồ chơi: cat–hat, dog–frog. Hỏi “hai từ nào nghe giống nhau ở cuối?”. Với trẻ nhỏ, nghe được sự giống nhau quan trọng hơn giải thích thuật ngữ.

4. Robot nói chậm

Người lớn nói tách âm như robot: /m/ /a/ /p/. Trẻ đoán map. Sau đó đổi vai. Đây là cầu nối trực tiếp sang blending.

5. Tách từ thành âm

Khi trẻ đã quen, nói sit và hỏi “con nghe mấy âm?”. Có thể dùng ba nắp chai hoặc ba ô trống, mỗi âm đẩy một vật: /s/ – /i/ – /t/.

Dấu hiệu hoạt động đang quá khó

Nếu trẻ liên tục nhìn miệng người lớn để đoán, không hiểu nghĩa từ, hoặc cần gợi ý ở hầu hết lượt chơi, hãy giảm mức khó. Quay về những tương phản rõ hơn, ít âm hơn và từ rất quen.

Không cần yêu cầu trẻ gọi tên “phoneme”, “onset-rime” hay “syllable”. Kỹ năng thực hành quan trọng hơn thuộc thuật ngữ.

Khi nào chuyển trọng tâm sang đọc chữ?

Ngay từ khi bắt đầu Phonics, trẻ nên được tiếp xúc với chữ và âm tương ứng có hệ thống. Khi đã biết một nhóm grapheme, trẻ có thể luyện đọc các từ chỉ chứa những mối quan hệ âm–chữ đã học. IES khuyến nghị dạy giải mã từ, phân tích các phần của từ, viết và nhận ra từ; đây là bước tiếp theo tự nhiên sau nhận thức âm.

Một buổi 10 phút có thể chia như sau:

• 2 phút nghe và tìm âm;
• 3 phút ôn grapheme–phoneme;
• 3 phút blending/segmenting từ ngắn;
• 2 phút đọc một câu hoặc trò chơi có các mẫu âm đã học.

Điều phụ huynh nên nhớ

Nhận thức âm vị không phải “môn chuẩn bị” phải hoàn thành trước Phonics. Hai kỹ năng hỗ trợ lẫn nhau. Với trẻ mới học, cách hiệu quả hơn thường là nghe âm – nhìn chữ – ghép âm – dùng trong từ có nghĩa, lặp lại đều đặn và vừa sức.

Nguồn tham khảo

• Department for Education (UK), Curriculum research review series: English: https://www.gov.uk/government/publications/curriculum-research-review-series-english/curriculum-research-review-series-english
• Department for Education (UK), The Reading Framework: https://www.gov.uk/government/publications/the-reading-framework-teaching-the-foundations-of-literacy
• U.S. Institute of Education Sciences – What Works Clearinghouse, Foundational Skills to Support Reading for Understanding in Kindergarten Through 3rd Grade: https://ies.ed.gov/ncee/wwc/PracticeGuide/21
• Education Endowment Foundation, The importance of reading in early years education: https://educationendowmentfoundation.org.uk/early-years/literacy/the-importance-of-reading-in-early-years-education

Bài viết mang tính hướng dẫn giáo dục phổ thông; tốc độ phát triển ngôn ngữ và đọc của mỗi trẻ có thể khác nhau.

LUYỆN THÊM NGOÀI MÀN HÌNH

Dụng cụ có thể dùng cùng bài học

Được gợi ý

Dụng cụ học tập

Bảng Viết tự xóa LCD, Bảng Vẽ Điện Tử Thông Minh Tự Động Xóa Thúc Đẩy Tư Duy Sáng Tạo Cho Bé

Viết lại từ mới / spelling practice

Xem chi tiết →

Học liệu âm thanh

Sách nói điện tử song ngữ Anh – Việt cho bé 1–7 tuổi

Sách nói điện tử song ngữ Anh – Việt cho bé 1–7 tuổi

Xem chi tiết →

Được gợi ý

Bảng chữ cái & Magnetic Letters

Bộ 80 chữ cái và số tiếng Anh, bằng gỗ, có nam châm, tự dính lên các bề mặt kim loại như bảng từ, tủ lạnh kim loại, ...

Phonics / CVC / ghép chữ thành từ

Xem chi tiết →

Các nút xem sản phẩm là liên kết tiếp thị. HaoAI E-Learning có thể nhận hoa hồng mà không làm tăng giá bạn trả.